Vendimet nën presion

Në këtë numër

Nën presion rrallë ka kohë për t'i renditur mundësitë, për t'i peshuar dhe për të zgjedhur më të mirën. Megjithatë vendimet merren, dhe shumë prej tyre janë të mira. Ky numër pyet si vendosin njerëzit me përvojë kur koha është e shkurtër, çfarë ndryshon stresi, dhe kur mund t'i besohet një gjykimi të shpejtë.

Një toger zjarrfikës e nxori ekipin jashtë pak çaste para se të shembej dyshemeja, dhe në fillim nuk e shpjegonte dot ndryshe veçse me shqisën e gjashtë. Në një studim të 1985, komandantët me përvojë në zjarr krahasuan mundësi në më pak se 12% të 156 vendimeve. Modeli i Gary Klein-it për vendimin e nxitur nga njohja tregon çfarë bënë në vend të kësaj. Eksperimentet tregojnë se stresi i bën zgjedhjet më të rrezikshme dhe kërkimin e mundësive më të shkurtër. Daniel Kahneman dhe Klein shtjellojnë kur meriton besim një intuitë e tillë.

Stiven Janaqi, Redaktor

Tema kryesore

Diçka nuk shkon

Një komandant zjarrfikës nga Cleveland-i i tregoi Gary Klein-it për një vendim nga vitet kur ishte toger. Zjarri dukej se ishte në kuzhinën e një shtëpie njëkatëshe. Uji pothuajse nuk ndihmoi, dhe ekipi u tërhoq në dhomën e ndenjjes. Aty ai urdhëroi që të dilnin të gjithë. Pak çaste më vonë, dyshemeja ku kishin qëndruar u shemb.

Zjarri kishte qenë në bodrum. Kur e pyetën pse e dha urdhrin, ai foli për shqisën e gjashtë. Klein-i e rishikoi ngjarjen me të për dy orë, dhe arsyet dolën në dritë.

• Uji. Një zjarr kuzhine duhet të shuhet nën ujë. Ky nuk u shua.
• Nxehtësia. Dhoma ishte më e nxehtë se ç'mund ta bënte një zjarr kuzhine.
• Qetësia. Për gjithë atë nxehtësi, zjarri ishte tepër i qetë. Dyshemeja e mbyste zhurmën.

Leximi ynë

Ai nuk pa më shumë se ekipi i tij. Vuri re më herët se ajo që shihte nuk përputhej me atë që priste.

Nga intervistat e Klein-it, sipas rrëfimit të Malcolm Gladwell-it te Blink (2005), siç e rimarrin Fire Engineering dhe Max Bazerman; rrëfimin e vetë Klein-it nuk e pamë. Shenjat u rindërtuan më pas.

Burimi: Malcolm Gladwell, Little, Brown, 2005 (përmes Quoted in Fire Engineering, "Rapid Cognition: Think Fast!", 2011; Max Bazerman, Harvard Program on Negotiation, 2013)

Shifrat

Një mundësi, jo dy

Në 1985, Gary Klein, Roberta Calderwood dhe Anne Clinton-Cirocco intervistuan 26 komandantë me përvojë në zjarr (mesatarisht 23 vjet përvojë) për 156 pika vendimi në ngjarje reale. Prisnin që ata të krahasonin të paktën dy mundësi. Gabuan.

156 pika vendimi të komandantëve në zjarr, studimi i 1985: Njohën një situatë tipike dhe veprimin e zakonshëm mbi 80%, Krahasuan dy ose më shumë mundësi nën 12%.

Zakonisht u vinte ndër mend një mundësi e vetme, dhe kaq mjaftonte. Në 2021, Klein-i shtoi se vendimmarrësit pa përvojë e përdorin këtë qasje në më pak se gjysmën e rasteve, dhe se njerëzit e përdorin edhe kur koha nuk është e shkurtër.

Leximi ynë

Nën presion, ekspertët nuk zgjedhin më shpejt mes mundësive. Shumicën e herëve nuk i rreshtojnë fare mundësitë.

Bërë në 1985, ribotuar me një pasthënie në 2010; abstrakti i jep pjesët vetëm si “mbi 80%” dhe “më pak se 12%”, ashtu si grafiku. Intervista pas ngjarjes: si e kujtonin komandantët vendimin.

Burimet: Gary Klein, Roberta Calderwood & Anne Clinton-Cirocco, Journal of Cognitive Engineering and Decision Making 4(3), 2010 (përmes Abstract at SAGE); Gary Klein, Psychology Today, 2021

Modeli

Njih, pastaj simulo

Nga këto intervista doli modeli i vendimit të nxitur nga njohja (recognition-primed decision, RPD). Klein-i përshkruan dy procese: përputhjen e situatës me ato të hasura më parë, që të çon te një veprim i zbatueshëm, pastaj përfytyrimin se si do të shkonte ai.

Strategjia RPD, sipas Kahneman & Klein (2009)

1. Njih. Situata përputhet me një model; një mundësi e besueshme vjen e para.
2. Simulo. Çoje mundësinë përpara në mendje: a funksionon këtu?
3. Vepro ose ndrysho. Nëse funksionon, vepro. Nëse ka një të metë, ndryshoje.
4. Mundësia tjetër. Nëse nuk rregullohet, merr mundësinë tjetër më të besueshme dhe provoje njësoj.

Me modelet e mbledhura në më shumë se një dekadë zjarresh, komandantët parashikonin si do të përhapeshin flakët dhe vinin re shenjat se një shtëpi do të shembej. Klein-i e quan njohjen të shpejtë dhe intuitive, simulimin më të ngadaltë dhe të menduar.

Leximi ynë

Kontrolli është brenda modelit: simulimi në mendje. Një vendim i shpejtë nuk është pa mendim; mendimi shkon te një mundësi e vetme.

Hapat sipas përshkrimit të Kahneman-it dhe Klein-it për komandantët, me fjalët e redaksisë. Modeli përshkruan njerëz me përvojë; nuk premton se mundësia e parë është e duhura.

Burimet: Daniel Kahneman & Gary Klein, American Psychologist 64(6), 2009; Gary Klein, Psychology Today, 2021

Çfarë thotë kërkimi

Çfarë u bën stresi zgjedhjeve

Katrin Starcke dhe Matthias Brand bashkuan studime laboratorike ku stresi shkaktohej para një vendimi: 32 grupe të dhënash, 1.829 pjesëmarrës. Në tërësi, vendimet nën stres ishin më të pafavorshme, më të prirura drejt shpërblimit dhe më të rrezikshme se pa të.

Efekti i stresit te vendimet (d), 2016: Të gjitha 0,17, Rreziku kushton 0,26, Të tjera 0,01.

Efekti ishte i qartë aty ku rreziku dëmtonte dhe mungonte gjetkë. Në një eksperiment më të vjetër (1987), Giora Keinan u dha 101 studentëve probleme vendimi pa afat kohor. Nën stres, ata jepnin më shpesh një zgjidhje para se t'i shqyrtonin të gjitha alternativat, dhe i shqyrtonin më pak sistematikisht; mënyra e shqyrtimit lidhej me përgjigjet e sakta.

Leximi ynë

Stresi nuk e nxiton vetëm vendimin. Edhe pa afat, i bën njerëzit të ndalojnë më shpejt kërkimin. Me një sy të stërvitur kjo mund të mjaftojë; pa të, ideja e parë mbetet e paprovuar.

d është madhësi efekti; sipas konventës së zakonshme 0,2 është i vogël. Studime laboratorike me stres të shkaktuar qëllimisht, jo ekipe në terren. Studimi i Keinan-it është i 1987.

Burimet: Katrin Starcke & Matthias Brand, Psychological Bulletin 142(9), 2016 (përmes Abstract at PubMed); Giora Keinan, Journal of Personality and Social Psychology 52(3), 1987 (përmes Abstract at PubMed)

Si matet

Kur meriton besim ndjesia

Daniel Kahneman e kaloi pjesën më të madhe të karrierës duke gjetur në eksperimente gabimet e intuitës; Klein-i, duke mbrojtur intuitën e ekspertëve. Në 2009 shtjelluan bashkë kur mund t'i besohet. Përgjigjja e tyre shikon situatën, jo sa i sigurt ndihet njeriu:

• Një mjedis i rregullt. Lidhje të qëndrueshme mes shenjave të dukshme dhe asaj që vjen pas: zjarrfikja, mjekësia. Jo çmimi i një aksioni të vetëm.
• Mundësia për ta mësuar. Praktikë e gjatë dhe feedback i shpejtë dhe i qartë.

Siguria, shkruajnë ata, nuk është shenjë e besueshme se një intuitë është e vlefshme, dhe ekspertiza është e copëzuar: e aftë në disa detyra të një pune, jo në të tjera. Në 2010 Klein-i shtoi: merre ndjesinë si një të dhënë, pastaj kontrollo nëse ka kuptim këtu.

Shembull hipotetik, një muaj i një drejtuesi turni

• U vërtetuan: 16 nga 22 vendime të shpejta shkuan siç pritej
• Nuk u vërtetuan: 6, nga të cilat 5 në situata të hasura rrallë

Numërimi tregon ku përvoja është e vërtetë dhe ku vetëm duket e tillë. Numrat janë të shpikur.

Kushtet dhe shembujt nga Kahneman & Klein (2009), fjalët e Klein-it nga McKinsey Quarterly (2010). Shënimi i pritjes që më parë është mënyra e redaksisë për feedback të shpejtë.

Burimet: Daniel Kahneman & Gary Klein, American Psychologist 64(6), 2009; Daniel Kahneman & Gary Klein, interviewed by Olivier Sibony & Dan Lovallo, McKinsey Quarterly, 2010

Më shumë te eseja: Kur ta zgjidhësh vetë dhe kur ta çosh lart

Mjeti i numrit

Karta e vendimit të shpejtë

Një kartë, një vendim. Katër rreshtat e parë para se të veprosh ose menjëherë pas, dy të fundit kur bie presioni. Një pritje që nuk u vërtetua është rreshti më i dobishëm.

1. Çfarë shoh shenja dhe fakte, jo interpretime
2. Çfarë pres çfarë duhet të ndodhë, nëse e lexoj drejt
3. Çfarë do të bëj mundësia e parë e zbatueshme, e provuar një herë në mendje
4. Çfarë do të më tregonte se gaboj shenja që më bën të ndaloj dhe të shoh përsëri
5. Çfarë ndodhi siç pritej? nëse jo, çfarë më shpëtoi
6. U dorëzua çfarë mbetet e hapur, kush e ka, kujt iu tha

Praktikë e propozuar nga redaksia, sipas modelit RPD, kushteve të Kahneman-it dhe Klein-it dhe këshillës së Klein-it që ndjesia të trajtohet si një e dhënë. Mjeti i dorëzimit të turnit i mban çështjet e hapura me përgjegjës.

Burimet: Gary Klein, Psychology Today, 2021; Daniel Kahneman & Gary Klein, American Psychologist 64(6), 2009; Daniel Kahneman & Gary Klein, interviewed by Olivier Sibony & Dan Lovallo, McKinsey Quarterly, 2010

Hape mjetin: Dorëzimi i turnit

Burimet dhe metoda

Çdo shifër ka një burim.

Shifrat e këtij numri vijnë nga burimet më poshtë. Viti tregon sa e re është secila.

• Malcolm Gladwell, Little, Brown, “Blink: The Power of Thinking Without Thinking”, 2005 (përmes Quoted in Fire Engineering, "Rapid Cognition: Think Fast!", 2011; Max Bazerman, Harvard Program on Negotiation, 2013).
• Gary Klein, Roberta Calderwood & Anne Clinton-Cirocco, Journal of Cognitive Engineering and Decision Making 4(3), “Rapid Decision Making on the Fire Ground: The Original Study Plus a Postscript”, 2010 (përmes Abstract at SAGE). https://doi.org/10.1518/155534310X12844000801203
• Gary Klein, Psychology Today, “The RPD Model: Criticisms and Confusions”, 2021. https://www.psychologytoday.com/us/blog/seeing-what-others-dont/202102/the-rpd-model-criticisms-and-confusions
• Daniel Kahneman & Gary Klein, American Psychologist 64(6), “Conditions for intuitive expertise: A failure to disagree”, 2009. https://doi.org/10.1037/a0016755
• Katrin Starcke & Matthias Brand, Psychological Bulletin 142(9), “Effects of stress on decisions under uncertainty: A meta-analysis”, 2016 (përmes Abstract at PubMed). https://doi.org/10.1037/bul0000060
• Giora Keinan, Journal of Personality and Social Psychology 52(3), “Decision making under stress: Scanning of alternatives under controllable and uncontrollable threats”, 1987 (përmes Abstract at PubMed). https://doi.org/10.1037/0022-3514.52.3.639
• Daniel Kahneman & Gary Klein, interviewed by Olivier Sibony & Dan Lovallo, McKinsey Quarterly, “Strategic decisions: When can you trust your gut?”, 2010. https://www.mckinsey.com/capabilities/strategy-and-corporate-finance/our-insights/strategic-decisions-when-can-you-trust-your-gut

Metoda editoriale

Çdo shifër u kontrollua për vitin, botuesin dhe çfarë mat saktësisht. Kur faqja e botuesit nuk hapej, shifra u kontrollua te përmbledhje të pavarura dhe shënohet me “përmes”. Interpretimi i redaksisë shënohet “Leximi ynë”. Shifrat që nuk u konfirmuan nuk janë në numër.