Puna me turne dhe natën

Në këtë numër

Hotelet, spitalet, magazinat dhe transporti punojnë gjithë natën, dhe dikush i harton turnet. Ky numër shikon çfarë thonë të dhënat për punën natën, çfarë kërkon ligji, dhe cilat zgjedhje në grafikun e turneve janë në dorë të menaxherit.

Në një anketë evropiane të 2024, 21% e të punësuarve punuan me turne dhe 17% punuan natën të paktën një herë në muaj. Studimet e bashkuara tregojnë se rreziku i incidenteve rritet natë pas nate dhe me turnet më të gjata se tetë orë. Autoriteti britanik i sigurisë në punë (HSE) këshillon turne që rrotullohen përpara dhe shpejt, me pak net radhazi, ndonëse prova për drejtimin e rotacionit është shumë e pasigurt. IARC e klasifikon punën me turne nate si ndoshta kancerogjene për njerëzit, një pohim për rrezikshmërinë, jo për madhësinë e rrezikut. Ligji i BE-së vendos kufij dhe një kontroll shëndetësor falas për punonjësit e natës.

Stiven Janaqi, Redaktor

Tema kryesore

Kur të tjerët flenë

Për Anketën Evropiane të Kushteve të Punës 2024, Eurofound intervistoi ballë për ballë 36.644 vetë në 35 vende, mes tyre edhe Shqipërinë. Pikat kryesore për kohën e punës:

Të punësuarit në Evropë, 2024: Punuan me turne 21%, Punuan 2+ orë mes 22:00 dhe 05:00, të paktën një herë në muaj 17%, Nën 11 orë pushim mes dy ditëve pune, të paktën një herë në muaj 1 në 5.

Anketa telefonike e 2021 pyeti ndryshe: në BE, 21% punonin natën ndonjëherë ose më shpesh, 25% e burrave dhe 17% e grave, më shpesh në punët e sigurisë dhe në kujdes, si personeli mjekësor.

Leximi ynë

Puna natën nuk është rast i veçantë. Në shumicën e operacioneve që nuk mbyllen kurrë, dikush nga ekipi punon ndërsa menaxheri fle.

Vetëdeklarime. Sipas Eurofound, puna natën dhe në fundjavë ka rënë që nga 2015, ndërsa puna me turne ka mbetur e qëndrueshme; 2021 pyeti ndryshe. Pikat kryesore nuk japin shifër për Shqipërinë.

Burimet: Eurofound, 2026; Eurofound, 2022 (përmes EU-OSHA, OSHwiki)

Më shumë te eseja: Çfarë mëson një Night Auditor për një biznes që shumica e menaxherëve nuk e shohin

Shifrat

Natë pas nate

Simon Folkard, David Lombardi dhe Philip Tucker bashkuan studimet e botuara për lëndimet dhe aksidentet në punë: shtatë i numëruan në të paktën katër turne nate radhazi, pesë prej tyre edhe në turnet e mëngjesit ose të ditës.

Rrezik më i lartë se në turnin e parë të një vargu, 2005: Turni i 2-të radhazi: Mëngjes ose ditë +2%, Natë +6%; Turni i 3-të radhazi: Mëngjes ose ditë +7%, Natë +17%; Turni i 4-t radhazi: Mëngjes ose ditë +17%, Natë +36%.

• +30% në turnin e natës kundrejt mëngjesit; pasditja: +18%
• +27% në turnet 12-orëshe kundrejt atyre 8-orëshe; 10 orë: +13%

Leximi ynë

Nata e katërt kushton më shumë se e para. Sa net radhazi vendoset te grafiku i turneve.

Rreziqe relative nga pak studime bashkë, jo rreziku i një vendi pune. Gjatësia e turnit, netët radhazi dhe pushimet gjykohen bashkë, thonë autorët.

Burimi: Simon Folkard, David A. Lombardi & Philip T. Tucker, Industrial Health, 2005

Modeli

Turnet që e respektojnë natën

Udhëzuesi Managing shiftwork (HSG256, 2006) i autoritetit britanik të sigurisë në punë, HSE, e kthen kërkimin në këshilla për ata që hartojnë turnet. Pikat kryesore:

• Përpara. mëngjes, pasdite, pastaj natë; prova të kufizuara se ora e trupit përshtatet më shpejt
• Shpejt ose ngadalë. ndërro çdo 2–3 ditë ose çdo 3–4 javë, jo çdo një a dy javë
• Pak radhazi. net, turne të gjata, fillime herët: 2–3 radhazi, pastaj 2–3 ditë pushim
• Gjatësia. deri në 12 orë me orët shtesë; 8 për netët dhe punën kritike për sigurinë
• Pushimi. 11 orë mes turneve; dy net gjumë kur kalohet mes ditës dhe natës
• Koha. pa fillime para 7:00 pa nevojë; detyrat e rënda larg orëve kur vëmendja bie

Sa e fortë është prova? Në një rishikim Cochrane të 2023 me 11 studime, rotacioni përpara dhe më i shpejtë mund ta ulë përgjumjen në turn dhe mund të mos e ndryshojë cilësinë e gjumit, por prova është shumë e pasigurt: për drejtimin, të dhëna të përdorshme dha vetëm një provë me 62 pjesëmarrës.

Leximi ynë

Rotacioni përpara është këshillë e arsyeshme, jo ilaç i provuar. Faqja e mëparshme tregon më qartë te netët radhazi dhe te gjatësia e turnit.

Këshillat janë të HSE-së, të shkruara për Britaninë; përmbledhja te kartat është e redaksisë. Rishikimi është i Hulsegge et al. (2023).

Burimet: Health and Safety Executive, 2006; Hulsegge et al., Cochrane Database of Systematic Reviews, 2023 (përmes PubMed)

Çfarë thotë kërkimi

Ndoshta kancerogjene

Në qershor 2019, 27 ekspertë nga 16 vende u mblodhën në Agjencinë Ndërkombëtare për Kërkimin e Kancerit (IARC) në Lion dhe e klasifikuan punën me turne nate, punën në orët e zakonshme të gjumit të popullsisë, si ndoshta kancerogjene për njerëzit: Grupi 2A.

• Te njerëzit. prova të kufizuara: lidhje pozitive me kancerin e gjirit, të prostatës, të zorrës së trashë dhe të rektumit; rastësia, anshmëria ose faktorët ngatërrues nuk u përjashtuan
• Te kafshët. prova të mjaftueshme për ndryshimin e ritmit dritë–errësirë
• Mekanizmat. prova të forta në sisteme eksperimentale: dobësim i imunitetit, inflamacion kronik, shumim qelizor

Klasa tregon sa e fortë është prova për një rrezikshmëri, jo sa i madh është rreziku. Puna si parukier ose berber është në të njëjtin grup, vëren IARC, dhe faktorët e të njëjtit grup mund të kenë rreziqe shumë të ndryshme. Në 2007, një grup i mëparshëm pune kishte arritur në të njëjtën klasë për punën me turne që prish ritmin cirkadian.

Leximi ynë

Për menaxherin mësimi nuk është diagnozë, por detyrë kujdesi: planifikoje punën natën si rrezikshmëri të njohur, dhe pyetjet për shëndetin lëri te mjekët.

IARC nuk jep rekomandime për individët; atyre që shqetësohen u thotë të këshillohen me mjekun. Ky numër nuk jep këshilla mjekësore.

Burimet: IARC, 2020; IARC, 2019

Si matet

Çfarë numëron ligji

Direktiva e BE-së për kohën e punës, 2003/88/KE, vendos rregulla minimale; nenet 8 deri 13 mbulojnë punën natën. Koha e natës zgjat të paktën shtatë orë, gjithmonë me periudhën mesnatë–05:00; punonjës nate është kush zakonisht punon në të të paktën tri orë të ditës së punës.

• Neni 8, gjatësia. mesatarisht deri në 8 orë në 24; me rreziqe të veçanta ose ngarkesë të rëndë, deri në 8 në çdo 24 orë me punë nate
• Neni 9, shëndeti. kontroll shëndetësor falas e konfidencial para caktimit dhe rregullisht më pas; punë dite e përshtatshme, kur është e mundur, për problemet shëndetësore nga puna natën
• Neni 12, mbrojtja. mbrojtje që i përshtatet punës, me shërbime në dispozicion në çdo kohë
• Neni 13, modeli. përshtatja e punës me punonjësin, lehtësimi i punës monotone dhe me ritëm të paracaktuar

Shembull hipotetik, katër javë të një ekipi nate

• Net radhazi: vargu më i gjatë 5; 2 vargje më të gjata se 3
• Pushimi: 3 ndërrime me më pak se 11 orë
• Shëndeti: kontrolli u ofrua për 6 nga 8 punonjës nate

Tri numërime për kontrollin mujor të turneve. Numrat janë të shpikur.

Rregulla minimale; ligji kombëtar dhe kontratat kolektive caktojnë hollësitë dhe mund të shkojnë më tej. Pushimi ditor prej 11 orësh është te neni 3. Nuk është këshillë ligjore.

Burimi: European Parliament and Council of the EU, 2003 (përmes legislation.gov.uk)

Mjeti i numrit

Karta e kontrollit të turneve

Një periudhë turnesh, një ekip. Plotësoje para se të publikohet grafiku, dhe sërish pasi të jetë punuar: plani dhe ajo që ndodhi vërtet mund të ndryshojnë.

1. Periudha dhe ekipi datat, ekipi, sa vetë punojnë natën
2. Net radhazi vargu më i gjatë, dhe ditët e pushimit pas tij
3. Turni më i gjatë orët me orët shtesë; cilat net janë kritike për sigurinë
4. Pushimi më i shkurtër nga fundi i një turni te fillimi i tjetrit; a ka nën 11 orë?
5. Rotacioni përpara apo prapa; çdo disa ditë apo çdo disa javë
6. Shëndeti dhe dorëzimi kontrolli shëndetësor i ofruar; çfarë i dorëzon nata mëngjesit, dhe kujt

Praktikë e propozuar nga redaksia, sipas Folkard et al. (2005), HSE-së (2006) dhe Direktivës 2003/88/KE. Nuk zëvendëson këshillën ligjore ose mjekësore.

Burimet: Simon Folkard, David A. Lombardi & Philip T. Tucker, Industrial Health, 2005; Health and Safety Executive, 2006; European Parliament and Council of the EU, 2003 (përmes legislation.gov.uk)

Hape mjetin: Dorëzimi i turnit

Burimet dhe metoda

Çdo shifër ka një burim.

Shifrat e këtij numri vijnë nga burimet më poshtë. Viti tregon sa e re është secila.

• Eurofound, “European Working Conditions Survey 2024: Highlights”, 2026. https://eurofound.shorthandstories.com/european-working-conditions-survey-2024-highlights/index.html
• Eurofound, “Working conditions in the time of COVID-19: Implications for the future”, 2022 (përmes EU-OSHA, OSHwiki). https://www.eurofound.europa.eu/publications/report/2022/working-conditions-in-the-time-of-covid-19-implications-for-the-future
• Simon Folkard, David A. Lombardi & Philip T. Tucker, Industrial Health, “Shiftwork: Safety, Sleepiness and Sleep”, 2005. https://www.jstage.jst.go.jp/article/indhealth/43/1/43_1_20/_article
• Health and Safety Executive, “Managing shiftwork: Health and safety guidance (HSG256)”, 2006. https://www.hse.gov.uk/pubns/priced/hsg256.pdf
• Hulsegge et al., Cochrane Database of Systematic Reviews, “Adapting shift work schedules for sleep quality, sleep duration, and sleepiness in shift workers”, 2023 (përmes PubMed). https://doi.org/10.1002/14651858.CD010639.pub2
• IARC, “Night Shift Work (IARC Monographs, Volume 124)”, 2020. https://publications.iarc.who.int/Book-And-Report-Series/Iarc-Monographs-On-The-Identification-Of-Carcinogenic-Hazards-To-Humans/Night-Shift-Work-2020
• IARC, “IARC Monographs Meeting 124: Night Shift Work. Questions and Answers”, 2019. https://www.iarc.who.int/wp-content/uploads/2019/07/QA_Monographs_Volume124.pdf
• European Parliament and Council of the EU, “Directive 2003/88/EC concerning certain aspects of the organisation of working time”, 2003 (përmes legislation.gov.uk). https://eur-lex.europa.eu/eli/dir/2003/88/oj/eng

Metoda editoriale

Çdo shifër u kontrollua për vitin, botuesin dhe çfarë mat saktësisht. Kur faqja e botuesit nuk hapej, shifra u kontrollua te përmbledhje të pavarura dhe shënohet me “përmes”. Interpretimi i redaksisë shënohet “Leximi ynë”. Shifrat që nuk u konfirmuan nuk janë në numër.