Në kafenetë e Tiranës, në takimet e pasdites në Durrës, në tryezat familjare dhe në bisedat e përditshme të njerëzve të zakonshëm, dëgjohet rëndom një fjali. Ajo thuhet me një lloj pjekurie të shtirë, me tonin e njeriut që pretendon se e njeh botën deri në palcë: „Shiko, korrupsionin e kuptoj unë. Kudo vidhet. Por nuk kuptoj pse nuk zhvillohet ky vend, pse nuk bëhet shteti.“

Kjo është, pa asnjë dyshim, një nga shprehjet më vetëvrasëse dhe thellësisht kontradiktore që ka prodhuar mendësia jonë kolektive.

Brenda kësaj fjalie fshihet një naivitet tragjik, i maskuar si cinizëm pragmatik. Ajo buron nga iluzioni se korrupsioni është thjesht një taksë paralele, një përqindje e padukshme që pushtetarët e marrin për xhepin e tyre, ndërsa pjesa tjetër e parave mund të vazhdojë e qetë rrugën për të ndërtuar spitale, shkolla, rrugë dhe ekonomi moderne. Njerëzit flasin për vjedhjen sikur të ishte një zakon i pafajshëm i natyrës njerëzore, dhe pastaj çuditen sinqerisht pse ngrehina e shtetit po u shembet mbi kokë.

Më lejoni ta them këtë me të gjithë qartësinë që meriton e vërteta. Ti nuk mund të hedhësh çdo ditë helm në pusin e fshatit dhe pastaj të mblidhesh me fqinjët për t'u çuditur pse uji po ju sëmur fëmijët.

Korrupsioni nuk është një kosto shtesë mbi faturë; korrupsioni është shkatërrimi i vetë themeleve të llogarisë.

Kur një pushtet është i korruptuar, dëmi më i vogël është shuma e parave që transferohet në llogaritë sekrete jashtë vendit. Dëmi i vërtetë, ai që vret zhvillimin për breza me radhë, është deformimi i plotë i realitetit.

Në një sistem të korruptuar, rruga nuk ndërtohet aty ku i duhet ekonomisë dhe fermerit; ajo ndërtohet aty ku oligarku ka blerë tokat e lira. Spitali nuk pajiset me aparaturat që shpëtojnë jetë, por me ato që garantojnë përqindjen më të lartë të ryshfetit në tender. Shkolla nuk drejtohet nga mësuesi me pasion, por nga militanti që pagoi vendin e punës. Dhe biznesi i ndershëm, ai që paguan çdo taksë dhe respekton çdo punonjës, falimenton, sepse nuk mund të garojë dot me kompaninë fantazmë që ka lidhje me ministrin.

Si mund të presësh zhvillim nga një organizëm ku çdo qelizë ushqehet me padrejtësi?

Zhvillimi i një kombi nuk është një mrekulli magjike që bie nga qielli. Ai nuk vjen nga fati dhe as nga moti i mirë. Zhvillimi është rezultati i pashmangshëm i tre elementeve themelore: rregullave të qarta të lojës, garës së lirë të merituar dhe besimit se ligji mbron mundin e gjithsecilit.

Në sekondën që ti thua „korrupsionin e kuptoj“, ti ke pranuar të asgjësosh të treja këto themele.

Ke pranuar që rregullat të jenë prej plasteline për të fortët dhe prej hekuri për të dobëtit. Ke pranuar që talenti të mposhtet nga servilizmi. Ke pranuar që djersa e ballit të mos vlejë asgjë përballë pushtetit të zarfit. Dhe pasi ke pranuar të gjitha këto me një ngritje shpatullash, kthehesh nga ekrani dhe pyet me zë të lartë: Pse nuk po bëhemi dot si Gjermania? Pse nuk kemi dot shtet?

Kjo kontradiktë ushqen edhe mitin tjetër të rrezikshëm: shpresën te „hajduti që bën punë“.

Për vite me radhë, qytetarëve shqiptarë u është shitur ideja se nuk ka problem nëse një udhëheqës vjedh, mjafton që të lërë pas disa kilometra asfalt me cilësi të dobët apo disa fasada të lyera me bojë vezulluese. Por historia botërore nuk njeh asnjë rast të vetëm ku një vend të ketë arritur mirëqenie afatgjatë përmes hajdutërisë së ndriçuar. Asfalti i shtruar pa standard mbi themelet e korrupsionit prishet me shiun e parë. Spitali i ndërtuar me vjedhje kthehet në një godinë të ftohtë ku mungojnë fashat dhe shiringat. Dhe fasada e lyer shpejt zbehet, duke lënë pas mjerimin e vërtetë.

Nuk mund të kesh shtet funksional pa moral publik. Nuk mund të kesh mirëqenie pa ndëshkueshmëri.

Arsyeja pse Shqipëria nuk zhvillohet me ritmin që meriton nuk është mungesa e parave, as mungesa e burimeve dhe as mungesa e inteligjencës së njerëzve të saj. Arsyeja e vetme është se ne kemi normalizuar krimin e jakave të bardha. E kemi quajtur shkatërrimin e së ardhmes sonë si një lojë të zakonshme politike, me të cilën duhet të pajtohemi.

Ndryshimi nuk do të vijë nga ata që përfitojnë nga ky degradim. Ndryshimi do të nisë ditën kur qytetari shqiptar të fshijë përgjithmonë nga fjalori atë shprehje cinike.

Ditën kur ne të kuptojmë se vjedhja e buxhetit të shtetit nuk është thjesht një aferë televizive, por është bursa e munguar e fëmijës tënd, është ilaçi që i mungon nënës sate në spital, është rroga jote e ulët dhe është bileta pa kthim e vëllait tënd drejt mërgimit.

Kur ta kuptojmë se korrupsioni dhe zhvillimi janë armiq të papajtueshëm që nuk mund të ndajnë kurrë të njëjtën dhomë, atëherë pyetja nuk do të jetë më se pse nuk bëhet ky vend. Përgjigjja do të jetë e qartë para syve tanë, dhe bashkë me të, do të lindë më në fund guximi për të kërkuar llogari deri në fund.

A e provove?

Nëse provove diçka nga kjo ese në turnin tënd, më thuaj çfarë ndodhi. Përgjigjet që u ndihmojnë të tjerëve botohen nën ese, të anonimizuara.