Në San Francisko, nëpër ato kullat e xhamta me ajër të filtruar ku djem tridhjetëvjeçarë me bluza pambuku të thjeshtë luajnë me modele gjuhësore me miliarda parametra, mbizotëron një panik ekzistencial gati fetar. Ata i frikësohen një inteligjence të ftohtë, të përkryer dhe të pamëshirshme që po vjen të fshijë nga faqja e dheut arsyen njerëzore. Ata derdhin lot për fundin e rendit dhe të parashikueshmërisë.
Një mbrëmje vonë, në një kafene të ndriçuar dobët diku në periferi të Durrësit, nga ato vendet ku tymi i duhanit përzihet me aromën e lagësht të detit dhe zhurmën e një motori të vjetër, pashë një djalosh me një kompjuter të gërvishtur që konsumonte të njëjtin ekspres të ftohur prej orësh. Ai nuk po e përdorte inteligjencën artificiale për të zbuluar molekula të reja apo për të shkruar traktate filozofike. Jo, miku im. Ai po e stërviste atë rrjet nervor kolosal me durimin e një mjeshtri orëndreqës për një qëllim shumë më tokësor: si të manipulonte algoritmet e një korporate të huaj për të siguruar disa qindra euro në fund të javës.
Dhe aty, në atë skenë të thjeshtë, shpërfaqet i plotë paradoksi i madh shqiptar.
Bota e qytetëruar po dridhet nga teknologjia sepse ajo e ndërtoi perandorinë e saj mbi ngrehinën e rregullave, procedurave dhe matjeve precize. Dhe tani, makina po i mund pikërisht në lojën e tyre të logjikës. Por shqiptari? Shqiptari nuk ka mbijetuar kurrë falë rregullave. Ai ka mbijetuar historikisht duke u tallur me to dhe duke gjetur shtegun e fshehtë anësor.
Si mund t’i imponohet një algoritëm me llogaritje probabiliteti një njeriu, vendimet e të cilit nuk udhëhiqen nga ekuacionet, por nga inati, nga instinkti i mbijetesës dhe nga lidhjet e gjakut? Për shekuj me radhë, atij i kanë hedhur mbi kurriz perandori, dekrete mbretërore, dogma të hekurta ideologjike dhe manuale të ftohta ndërkombëtare. Dhe çdo herë, përgjigjja e tij nuk ka qenë dorëzimi, por përshtatja e menjëhershme. Po t’i jepej mundësia, shqiptari do të provonte t'i jepte ryshfet edhe vetë kodit binar.
Por kjo luftë nuk është një triumf i pastër; ajo mbart një kurth të errët e tragjik. Rreziku i vërtetë për të në këtë epokë nuk është se një makinë do t'i vjedhë mendjen, por se ai do të mbetet i mbërthyer në vesin e tij më të vjetër: të përdorë mjetet e së ardhmes me mendësinë e një kusari mesjetar. Është një degradim i thellë shpirtëror kur inteligjencën më të lartë që ka parë historia e njerëzimit e katandis thjesht në një vegël për të sofistikuar mashtrimin e radhës, në vend që të ndërtosh më në fund diçka që i bën ballë kohës.
Megjithatë, nëse bota ndonjëherë përballet me një kolaps total ku sistemet digjitalë bien dhe qytetërimi kërkon dëshpërimisht një manual përdorimi, unë e di mirë kush do të mbetet në këmbë. Nuk do të jetë teknokrati i rrethuar me serverë të ngrirë. Do të jetë ai shqiptari që, pa dritë dhe pa internet, do të gjejë një mënyrë për të lidhur me tela një gjenerator të ndryshkur, do të ndezë një cigare dhe do të buzëqeshë duke thënë se punët mund të kishin shkuar edhe më keq.