Kultura e fajtorit: pse gjuetia e kokës së turkut nuk e shëron dot sistemin

Kur diçka shkon keq në një operacion, kur vonohet një ngarkesë në magazinë, kur bllokohet një faturë apo kur dëmtohet një pajisje pune, reagimi i parë zbulon nivelin e vërtetë të qytetërimit të asaj organizate.

Në shumicën e ndërmarrjeve tona, në atë sekondë kritike nuk shtrohet kurrë pyetja thelbësore: „Pse dështoi procesi?“. Aty shtrohet menjëherë një pyetje tjetër, e ngarkuar me mllef dhe me një etje primitive për ndëshkim: „Kush e bëri? Kush e ka fajin?“.

Zyra shndërrohet brenda pak minutash në një sallë gjyqi të improvizuar. Drejtuesi kërkon me ngulm një emër, një fytyrë konkrete mbi të cilën mund të shkarkojë të gjithë dufin, nervozizmin dhe pasigurinë e tij operative. Duhet gjetur një kokë turku. Duhet dikush që të ulet në mes të sallës, të marrë fyerjet, t'i mbahet një shumë nga rroga dhe të shpallet fajtor absolut para syve të të gjithëve. Dhe sapo kjo kokë gjendet dhe ndëshkimi jepet me bujë, të gjithë marrin frymë të lehtësuar, drejtuesi kthehet i qetë në karrigen e tij dhe çështja shpallet e zgjidhur.

Më lejoni ta them këtë me të gjithë qartësinë që kërkon e vërteta. Gjuetia e fajtorit nuk është drejtësi; është thjesht një teatër hakmarrjeje që e lë problemin krejtësisht të paprekur. Kur dënimi personal zëvendëson analizën e shkakut rrënjësor, ti nuk ke ndrequr asgjë; ti thjesht ke garantuar që i njëjti dështim të përsëritet sërish nesër.

Shikoni se si funksionojnë ato industri që mbajnë mbi supe jetë njerëzore dhe ku gabimi nuk falet.

Në aviacionin modern apo në kirurgji, kur ndodh një incident, askush nuk humb sekonda të çmuara duke kërkuar fyerjen apo poshtërimin e teknikut. Pyetja e parë që bën komisioni i auditimit është krejt tjetër: Çfarë në dizajnin e instrumenteve e çoi njeriun drejt konfuzionit? Pse lista e verifikimit nuk e kapi dot defektin para nisjes? Si mund ta modifikojmë procedurën standarde të operimit në mënyrë që asnjë profesionist tjetër të mos bjerë në të njëjtin kurth?

Ato industri nuk u bënë të sigurta dhe të suksesshme duke ulëritur mbi njerëz të lodhur. Ato u bënë të pathyeshme sepse e kuptuan një ligj themelor të natyrës: njeriu mbetet i prirur të lodhet dhe të gabojë, prandaj detyra e vetme e një sistemi të mençur është të ndërtojë mekanizma mbrojtës aq të fortë, saqë gabimi të bëhet gati i pamundur, ose të paktën të jetë plotësisht i riparueshëm para se të prodhojë katastrofë.

Por çfarë ndodh në një kompani shqiptare që ushqehet me frikën e ndëshkimit personal?

Aty ndodh shkatërrimi i plotë i së vërtetës operative. Punonjësit nuk janë naivë. Në sekondën që kuptojnë se pranimi i një gabimi të vogël të kushton bukën e gojës apo dinjitetin para kolegëve, ata heqin dorë nga transparenca dhe mësojnë artin e errët të mbijetesës: fshehjen.

Gabimi nuk korrigjohet; ai shtyhet thellë poshtë qilimit. E meta maskohet me arna të shpejta, shifrat në sistem modifikohen pa u ndier dhe defekti lihet si një bombë me sahat, duke u lutur që shpërthimi të ndodhë në turnin e dikujt tjetër. Kështu, kompania fillon të kalbet nga brenda pa e kuptuar askush, sepse kultura e terrorit e ka vrarë të vetmin mjet që shpëton biznesin: guximin për të thënë „këtu kemi një problem“.

Udhëheqja e vërtetë ka një dallim të prerë mes dy botëve. Ajo di të ndajë me thikë gabimin e procesit nga shkelja e qëllimshme e etikës.

Nëse dikush vjedh, braktis postin apo saboton me dashje punën, ajo është çështje karakteri dhe zgjidhet menjëherë pa hezitim. Por nëse një punonjës i përkushtuar gabon gjatë ritmit të turnit, një drejtues me integritet nuk kërkon kamxhikun, por kërkon letrën dhe lapsin.

Ai ulet me stafin. Shikon nëse trajnimi ishte i mjaftueshëm apo ishte thjesht një formalitet dy-ditor. Kontrollon nëse mjetet e punës ishin në rregull. Verifikon nëse procedura ishte e shkruar qartë hap pas hapi, apo ishte thjesht një supozim i paqartë që rrinte vetëm në kokën e pronarit. Dhe forca e atij drejtuesi nuk tregohet duke përulur njeriun, por duke blinduar sistemin.

Është koha që bota jonë e punës të lërë pas këtë mentalitet inkuizicioni. Nuk mund të ndërtosh një ekonomi moderne dhe konkurruese me zakonet e një oborri mesjetar ku kërkohet gjithmonë një kurban për të qetësuar nervat e zotërisë.

Ndërmarrjet që jetojnë gjatë nuk ngrihen mbi kokat e përulura të punëtorëve të terrorizuar. Ato ngrihen mbi dyshemetë e forta të procedurave të qarta, mbi një mjedis ku gabimi trajtohet si informacion i çmuar për përmirësim, dhe mbi udhëheqës që e kuptojnë se fitorja më e madhe nuk është të gjesh një fajtor për të djeshmen, por të ndërtosh një sistem që nuk dështon për të nesërmen.