Ka një fjali që çdo punëtor në Shqipëri e ka dëgjuar të paktën një herë, të thënë me zë të lartë në mes të zyrës ose të pëshpëritur si kërcënim nëpër korridore: "Unë po të mbaj me bukë."

Janë pesë fjalë të thjeshta, por brenda tyre fshihet e gjithë filozofia e mbrapshtë e kapitalizmit tonë të vonuar. Është fjalia ku vdes kontrata, ku fshihet ligji dhe ku marrëdhënia mes dy njerëzve të lirë kthehet në një marrëdhënie mes zotërisë dhe shërbëtorit. Kur një pronar shqiptar thotë se po të mban me bukë, ai nuk po flet për ekonomi. Ai po kërkon nënshtrim.

Më lejoni të jem fare i qartë për këtë pikë. Askush nuk mban askënd me bukë. Rroga nuk është lëmoshë, puna nuk është nder dhe punëdhënësi nuk është bamirës.

Ekonomia qëndron mbi një shkëmbim të thjeshtë e të drejtë: punonjësi jep kohën, dijen, shëndetin dhe mundin e tij, ndërsa biznesi paguan çmimin e këtij mundi. Pa dorën që ngre peshën në magazinë, pa syrin që rri zgjuar në turnin e tretë, pa mendjen që zgjidh problemet në sportel, kapitali i pronarit është thjesht një grumbull letrash pa vlerë dhe muresh të ftohta. Nuk është pronari ai që i jep bukë punëtorit; është djersa e punëtorit ajo që i jep jetë biznesit dhe i blen luksin pronarit.

Por pse vazhdon të jetojë ky mit në Shqipëri?

Ai jeton sepse për tridhjetë vjet kemi ndërtuar një kulturë ku suksesi në biznes shpesh nuk ka ardhur nga vizioni apo inovacioni, por nga shfrytëzimi i krahut të lirë të punës. Shumë nga ata që sot quhen sipërmarrës nuk kanë ndërtuar sisteme; kanë ndërtuar çifligje. Ata e shohin kompaninë si zgjatim të oborrit të shtëpisë dhe rrogën që japin në fund të muajit e përjetojnë si një dhimbje xhepi, si një para që u hiqet atyre personalisht për t'iu dhuruar dikujt tjetër.

Kjo mendësi prodhon një ambient pune toksik, ku çdo e drejtë ligjore kthehet në lutje. Pushimi vjetor trajtohet si dhuratë. Dita e raportit mjekësor shihet si tradhti. Orët shtesë quhen detyrim moral. Dhe kur guxon të kërkosh atë që të takon, përballesh me vështrimin e habitur të njeriut që mendon se ti je mosmirënjohës ndaj "bukës" që ai të ka dhënë.

Unë e di se çfarë ndodh në zemrën e një profesionisti kur e dëgjon atë fjali. Diçka thyhet brenda tij. Në atë çast, ai kupton se në atë vend nuk ka të ardhme, sado të lartë ta ketë titullin në kartëvizitë. Sepse nuk mund të ndërtosh karrierë aty ku të kërkohet të ulësh kokën sa herë që merr rrogën e djersës tënde.

Dhe ja ku jemi sot, përballë paradoksit të madh. Të njëjtët pronarë që dje tundnin gishtin dhe flisnin për bukën që u jepnin të tjerëve, sot dalin nëpër ekrane dhe ankohen se nuk gjejnë më punëtorë. Ankohen se rinia po ikën, se të rinjtë janë bërë dembelë, se askush nuk do të punojë më.

Por e vërteta është krejt tjetër. Shqiptarët nuk po ikin nga puna e rëndë, sepse kur kalojnë kufirin, ata punojnë në turne edhe më të gjata, në magazina, në hotele, në kantiere e në spitale. Ata nuk po ikin nga lodhja. Ata po ikin nga poshtërimi. Po ikin në vende ku në fund të ditës, rroga quhet e drejtë dhe jo bamirësi.

Koha e zotërinjve që shpërndajnë bukë ka perënduar. Tregu po e jep dënimin e vet të heshtur përmes dyerve të mbyllura dhe stafit që mungon.

Bizneset që do të mbijetojnë nesër në Shqipëri nuk do të jenë ato që kanë më shumë para në bankë, por ato që do të kuptojnë të parat një të vërtetë të thjeshtë: njerëzit nuk vijnë në punë për t'u ushqyer nga mëshira e askujt. Ata vijnë për të ndërtuar jetën e tyre me nder. Dhe kush nuk di të respektojë djersën e tjetrit, shumë shpejt do të mbetet vetëm në zyrën e tij të madhe, duke numëruar çelësat e një biznesi që nuk ka më kush ta hapë.

A e provove?

Nëse provove diçka nga kjo ese në turnin tënd, më thuaj çfarë ndodhi. Përgjigjet që u ndihmojnë të tjerëve botohen nën ese, të anonimizuara.